Osman Hamdi Bey: Hayatı, Eserleri ve Kaplumbağa Terbiyecisi’nin Hikâyesi

1 Mayıs 1906’da Paris’teki Grand Palais’de açılan Salon sergisinin duvarlarından birinde Osman Hamdi Bey imzalı, iki metreyi aşan bir resim asılıydı. Katalogda adı L’homme aux Tortues, yani Kaplumbağalı Adam olarak geçiyordu. Kırmızı cübbeli yaşlı bir adam, çinileri dökülmüş boş bir odada neyini arkasında tutmuş, ayaklarının dibinde yaprak kemiren kaplumbağalara bakıyordu. Türkiye’de bugün Kaplumbağa Terbiyecisi adıyla bilinen bu resim, zamanla bu topraklarda en çok tanınan tablolardan biri oldu.

Resmi yapan adamın hayatı tuvaldeki sahne kadar katmanlı. Ressamdı ama İstanbul’daki ilk modern müzeyi büyüten, güzel sanatlar okulunu açan ve eski eserlerin yurt dışına çıkarılmasını yasaklayan düzenlemenin arkasında duran da oydu. Sayda’da bulduğu İskender Lahdi bugün İstanbul’da sergileniyorsa bunda onun ısrarının payı büyük.

Osman Hamdi Bey Kimdir?

Osman Hamdi Bey 30 Aralık 1842’de İstanbul’da doğdu. Babası İbrahim Edhem Paşa, Osmanlı’nın ilk maden mühendislerinden biriydi ve ileride sadrazamlığa kadar yükselecekti. Kardeşleri de devlet hizmetinde ve bilim alanında öne çıktı. Halil Edhem Bey müzeci ve kimyagerdi, İsmail Galip Bey ise sikkeler üzerine çalıştı. Osman Hamdi 1856’da Maarif-i Adliye’ye başladı. Babası oğlunun hukukçu olmasını istiyordu.

Paris’te Hukuktan Resme

1860’ta hukuk okumak için Paris’e gönderildi. Kısa sürede derslerden çok atölyelerde vakit geçirmeye başladı. Dönemin akademik resminin en tanınmış adlarından Jean-Léon Gérôme ile Gustave Boulanger’nin atölyelerinde çalıştı. Gérôme, İstanbul’u ve Kahire’yi fotoğraf netliğine yakın bir ayrıntıyla resmeden bir oryantalistti. Öğrencisi de ondan kumaşın ve çininin yüzeyini sabırla işlemeyi öğrendi.

Paris’teki 1867 Dünya Sergisi’ne üç resimle katıldı: Çingenelerin Molası, Pusuda Zeybek ve Zeybeğin Ölümü. Bu resimlerin bugüne ulaşmadığı düşünülüyor. 1869’da Paris’te tanıştığı Fransız eşi Marie ile İstanbul’a döndü. Bu evlilikten Fatma ve Melek adlı iki kızı oldu. Hayatının ayrıntılı kronolojisi Türkçe Vikipedi’deki maddesinde yıl yıl izlenebiliyor.

Bağdat, Viyana ve Kadıköy

Dönüşünde ilk görevi Bağdat’ta oldu. Mithat Paşa’nın vali olarak atandığı vilayette yabancı işler müdürlüğünü üstlendi. Bağdat’tan babasına yazdığı 13 Temmuz 1869 tarihli mektubunda Paris’te çıkan Tour du Monde dergisini okuduğunu anlatıyor. Bu küçük ayrıntı, aşağıda göreceğimiz gibi, Kaplumbağa Terbiyecisi üzerine yapılan tartışmalardan birinin anahtarı olacak.

1871’de İstanbul’a dönüp sarayın protokol dairesinde müdür yardımcısı oldu. 1873 Viyana Dünya Sergisi’nde Osmanlı komiserlerinden biri olarak çalıştı. Sergi için Marie de Launay ile hazırladığı, fotoğraflarını Pascal Sébah’ın çektiği Les Costumes Populaires de la Turquie en 1873, imparatorluğun farklı bölgelerinden giysileri tek tek belgeleyen bir kitap. Viyana’da tanıştığı Fransız Marie ile ikinci evliliğini yaptı. Marie, Naile Hanım adını aldı. Leyla, Edhem ve Nazlı adlı çocukları bu evlilikten doğdu. 1875’te bir yıl boyunca Kadıköy’ün ilk belediye başkanlığını yaptı.

Müze-i Hümayun ve Sanayi-i Nefise Mektebi

1881’de Müze-i Hümayun’un müdürlüğüne atandığında koleksiyon Çinili Köşk’e sığdırılmış durumdaydı. Bu görevi ölümüne kadar, 29 yıl sürdürdü. Bir yıl sonra, 1 Ocak 1882’de Sanayi-i Nefise Mektebi’nin müdürlüğüne de getirildi. Okul, mimar Alexandre Vallaury’nin tasarladığı binada 2 Mart 1883’te derse başladı. Resim, heykel ve mimarlık eğitimini atölye usulünden çıkarıp bir okul düzenine taşıyan bu kurum, bugünkü Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi‘nin temelidir.

Müzeci olarak attığı en kalıcı adım bir yasaydı. 1884 tarihli Asar-ı Atika Nizamnamesi, Osmanlı topraklarında çıkan eski eserlerin yurt dışına götürülmesini yasakladı ve bu eserler üzerinde devletin hakkını tanıdı. O güne kadar Anadolu’dan Avrupa müzelerine giden kabartmalar ve heykeller düşünülünce yasanın ağırlığı daha iyi anlaşılıyor.

Koleksiyon büyüdükçe Çinili Köşk yetmedi. Karşısına, yine Vallaury’nin tasarladığı yeni bina yapıldı ve 13 Haziran 1891’de ziyarete açıldı. Bu tarih bugün Türkiye’de Müzeciler Günü olarak anılıyor. Binanın ve koleksiyonun bugünkü hâli İstanbul Arkeoloji Müzeleri’nin resmî sayfasında anlatılıyor.

Nemrut Dağı ve Sayda Kazıları

Masa başında kalan bir yönetici olmadı. 1883’te Osgan Efendi ile Nemrut Dağı’na gidip Kommagene Krallığı’nın tümülüsünü inceledi. Yolculuğun sonuçları aynı yıl Le Tumulus de Nemrud-Dagh adıyla yayımlandı.

Nemrut Dağı’nın zirvesindeki tümülüs, Kommagene Kralı I. Antiokhos’un mezarı olarak biliniyor. Doğu ve batı teraslarında tanrı heykellerinin dev başları dizili. Alan 1987’den bu yana UNESCO Dünya Mirası Listesi‘nde.

Asıl büyük keşif 1887’de geldi. Bugün Lübnan sınırları içindeki Sayda’da bir kraliyet nekropolü bulundu ve kazıyı o yönetti. Çıkan lahitlerin en ünlüsü, kabartmalarında av ve savaş sahneleri bulunan İskender Lahdi. Milattan önce 4. yüzyılın sonlarına tarihlenen lahdin Sayda kralı Abdalonymos’a ait olduğu düşünülüyor. Uzun kenarlarından birinde İskender’in Perslerle savaşı, öbüründe bir aslan avı işlenmiş. Kabartmaların üzerinde özgün boyanın izleri hâlâ seçilebiliyor. Ağlayan Kadınlar Lahdi de aynı nekropolden çıktı. Ağır mermer lahitler gemiyle İstanbul’a getirildi ve kazının sonuçları 1892’de Paris’te Une Nécropole Royale à Sidon adıyla kitaplaştı.

Muğla’daki Lagina’da Hekate Kutsal Alanı’nı da kazdı. Ailenin öteki üyeleri de kazılarda görev aldı. Aydın’daki Tralles’te oğlu Edhem Bey, Alabanda ve Sidamara’da kardeşi Halil Edhem Bey çalıştı. Bu kazılardan gelen eserler bugün de İstanbul Arkeoloji Müzeleri’nin salonlarında duruyor.

Osman Hamdi Bey’in Resim Dili

Osman Hamdi Bey’in resimleri ilk bakışta Avrupalı oryantalistlerin resimlerine benzer. Aynı akademik çizim, aynı parlak çiniler, aynı ayrıntılı kumaşlar. Fark, resmi kimin yaptığında ve figürlerin ne yaptığında ortaya çıkıyor. Avrupalı ressamların Doğu’su çoğunlukla harem, hamam ve tembellik sahneleriyle doluydu. Onun figürleri ise okuyor, düşünüyor, dilekçe yazıyor, silah satıyor ya da bir camiye girip çıkıyor.

Sanat tarihçileri onun resimlerini oryantalizm tartışmasının içinden okuyor. Batılı resim tekniğini kullanan bir Osmanlı aydını, Batı’nın kurduğu Doğu imgesini kendi toplumunun içinden yeniden çiziyordu. Kadın figürlerinin kitap okurken ya da cami önünde sohbet ederken gösterilmesi bu yüzden sık sık modernleşme fikriyle birlikte anılıyor.

Kadınlar, Kitaplar ve Kamusal Alan

1880’li yıllarda yaptığı resimlerin önemli bir kısmında kadınlar var. İki Müzisyen Kız’da iki genç kadın çalgılarıyla bir iç mekânda duruyor. Okuyan Genç Kadın’da bir kadın rahlenin önüne diz çökmüş, Kur’an okuyor. 1882 tarihli Cami Önündeki Kadınlar’da figürler bir caminin avlusunda, açık havada. 1901 tarihli Mihrap’ta ise genç bir kadın mihrabın önünde, rahlenin üzerine oturmuş.

Avrupalı oryantalistlerin çoğu Osmanlı kadınını kapalı mekânlarda, haremin içinde ve izleyicinin bakışına açık bir figür olarak resmetmişti. Osman Hamdi’nin kadınları ise okuyor, müzik yapıyor, kamusal alanda dolaşıyor. Sanat tarihçileri bu farkı, ressamın kendi toplumuna dair kurmak istediği imgeyle açıklıyor. Mihrap gibi resimler tartışma da yarattı. Kutsal bir mekânın önünde rahleye oturan kadın figürü farklı biçimlerde yorumlandı.

Gerçek Mekânlar, Kurgu Sahneler

Resimlerindeki mimari çoğu zaman gerçektir. Bursa’daki Yeşil Cami ile Yeşil Türbe’nin çinileri, İstanbul camilerinin kapıları ve mihrapları onun resimlerinde tekrar tekrar görülür. Sahneler ise kurgudur. Farklı yapılardan alınmış ayrıntılar aynı odada buluşabilir, bir türbenin çinisi başka bir caminin penceresiyle yan yana gelebilir.

Figürler için çoğu zaman fotoğraftan yararlandı. Kendisinin ve yakınlarının poz verdiği fotoğraflar resimlerin hazırlık aşamasına dair çok şey söylüyor. Kaplumbağa terbiyecisinin yüzünün ressamın kendi yüzüne benzediği de sık sık yazılır.

Paris’teki hocası Gérôme’un etkisi en çok bu yüzeylerde hissediliyor. Gérôme’un İstanbul ve Kahire sahnelerini merak edenler Jean-Léon Gérôme tablolarına göz atabilir. Örneğin aşağıdaki Mavi Cami resmi, öğretmenin aynı şehre nasıl baktığını gösteriyor.

Kaplumbağa Terbiyecisi

Kaplumbağa Terbiyecisi, ressamın hayatının son yıllarında yaptığı resimlerden. Osmanlı Ressamlar Cemiyeti’nin çıkardığı gazetenin on yedinci sayısında Kaplumbağalar ve Adam adıyla anılıyor. 1906 Paris Salonu’nda Kaplumbağalı Adam adıyla gösterildi. Bugünkü adını zamanla aldı.

Tabloda Neler Var?

Uzun kırmızı giysili, beli sıkıca kuşaklı, sakallı bir adam izleyiciye yarı dönük duruyor. Başında yemeni sarılmış bir arakiye var. Ellerini arkasında birleştirmiş, bir ney tutuyor. Sırtında bir nakkare asılı, mızrabı da boynundan sarkıyor. Bazı yorumcular sırttaki nesnenin dervişlerin taşıdığı bir keşkül olabileceğini düşünüyor.

Oda boş ve bakımsız. Duvarları kaplayan mavi çinilerin bir kısmı dökülmüş, altından tuğla ve sıva görünüyor. Mekânın Bursa’daki Yeşil Cami’nin üst katındaki odaya dayandığı kabul ediliyor. Tek ışık, adamın önündeki alçak pencereden giriyor. Yerde yaprak yiyen beş kaplumbağa var.

Kompozisyon dikey bir eksen üzerine kurulu. Arkada, üst kuşağında altın yaldızlı bir yazı bulunan sivri kemerli büyük bir niş yükseliyor. Terbiyeci bu nişin önünde, başını öne eğmiş, sola dönük duruyor. Bakışı kaplumbağalara iniyor ve izleyicinin gözü de onunla birlikte yere düşüyor. Renkler bu hareketi destekliyor. Cübbenin kırmızısı mavi çinilerin önünde en sıcak leke olarak kalıyor, sarı terlikler ve yeşil yapraklar ise bakışı tabana bağlıyor. Sağ üstte çinilerin döküldüğü yerden görünen tuğlalar, odanın yıllardır kendi hâline bırakıldığını hissettiriyor. Kaplumbağaların ikisi sağda, üçü solda. Hiçbiri terbiyeciye bakmıyor.

Kaplumbağalar Neyi Anlatıyor?

Resim yüz yılı aşkın süredir farklı biçimlerde okunuyor. En yaygın yorum, geri kalmış bir toplumu çağdaşlaştırmaya çalışan bir aydının yorgunluğunu gösterdiği yönünde. Kaplumbağaları neyle terbiye etmeye çalışan adam, müzeyi ve okulu kurmaya uğraşan ressamın kendisi olarak görülüyor. Kaplumbağalar da hantal işleyen kurumlar.

Bir başka yorum Lale Devri’ne gidiyor. Sadabad eğlencelerinde sırtlarına mum yerleştirilen kaplumbağaların bahçelerde serbest bırakıldığı biliniyor. Bu okumaya göre ressam kendini terbiyeci, astlarını da önlerindeki yaprağa yönelen kaplumbağalar olarak çizmiş ve Sanayi-i Nefise’den müzeye uzanan kurumların işleyişiyle alay etmiş. Neyin üflenmediğine dikkat çekenler ise halkı eğitme kaygısından vazgeçildiğini, derviş sabrının bile bir sınırı olduğunu söylüyor.

Kaynak arayan yorumlar da var. Bunlardan biri, ressamın Paris sokaklarında görmüş olabileceği kaplumbağaları Baudelaire’in Modern Hayatın Ressamı kitabındaki kaplumbağalarla ilişkilendiriyor. 2009’da Sakıp Sabancı Müzesi’ndeki bir sergide ise ressamın, Tour du Monde dergisinin 1869 sayısındaki L. Crépon imzalı Charmeur de tortues gravüründen esinlenmiş olabileceği öne sürüldü. Japon bir gravürden uyarlanan bu sahneyi, Bağdat’tan babasına yazdığı mektupta okuduğunu söylediği dergide görmüş olabilir.

İki Versiyon ve Rekor Satış

Ressam aynı konuyu iki kez resmetti. 1906 tarihli ilk versiyon, Suna ve İnan Kıraç Vakfı’nın Oryantalist Resim Koleksiyonu’nda yer alıyor ve Pera Müzesi’nde sergileniyor. Bu resim önce iş insanı Erol Aksoy’un eline geçti, İktisat Bankası koleksiyonuna katıldı. Banka TMSF’ye devredilince resim de devlete geçti ve Aralık 2004’te açık artırmaya çıkarıldı. Pera Müzesi ile İstanbul Modern’in yarıştığı artırmayı Pera Müzesi yaklaşık 3,5 milyon dolarla kazandı. Bu, o güne kadar bir Türk resmine ödenen en yüksek bedeldi.

1907 tarihli ikinci versiyon 136 × 87 cm ölçüsünde, ilkinden belirgin biçimde küçük. Bu kez yerde altı kaplumbağa var. Terbiyecinin sağındaki duvarda çerçeveli bir hat, pencerenin kenarında da bir testi görülüyor. Resmin üzerinde, ressamın el yazısıyla eserin Ahmed Muhtar Paşa’ya ithaf edildiğini belirten bir not bulunuyor. Uzun süre Belma Simavi koleksiyonunda kalan bu versiyon Mart 2024’ten beri Türkiye İş Bankası Resim Heykel Müzesi’nde, İstiklal Caddesi’nde sergileniyor. İki versiyonun ayrıntılı karşılaştırması Kaplumbağa Terbiyecisi maddesinde bulunuyor.

Dikey ve uzun kompozisyonu yüzünden resim dar duvarlarda, koridorda ya da kapı yanında daha rahat durur. Domirus’taki reprodüksiyon 21×30 cm’den 50×70 cm’ye dört boyda, poster ya da siyah, beyaz veya ahşap çerçeveli olarak basılıyor.

Osman Hamdi Bey Eserleri ve Bulundukları Müzeler

Ressamın eserleri bugün İstanbul’dan Berlin’e, Paris’ten Viyana’ya uzanan bir haritaya dağılmış durumda. Bir kısmı özel koleksiyonlarda, bir kısmı müzelerde. Açık artırmalarda çıkan her yeni eser de rekorları yukarı taşıyor.

• Kökenoğlu Rıza Efendi Portresi, 1871. Paris dönüşü yıllarından kalan erken bir portre.
• İki Müzisyen Kız, 1880. Pera Müzesi’nin Oryantalist Resim Koleksiyonu’nda.
• Yeşil Cami Önü, 1882. Sahne Bursa’daki Yeşil Cami’nin önünde geçiyor.
• Sokakta İranlı Halı Satıcısı, 1888. Berlin’deki Alte Nationalgalerie koleksiyonunda, Türk Sokak Sahnesi adıyla da kayıtlı.
• Mihrap, 1901. Bir mihrabın önünde, rahleye oturmuş genç bir kadını gösteriyor.
• Kur’an Üzerine Düşünen Adam, 1902. Viyana’daki Belvedere Müzesi‘nde.
• Yaşlı Adam Önünde Çocuk Mezarları, 1903. Paris’teki Musée d’Orsay’de.
• Silah Taciri, 1908. Ressamın son döneminin bilinen işlerinden.
• Arzuhalci ve Naile Hanım Portresi, 1910. İkisi de Sakıp Sabancı Müzesi’nde.

Bu listeye sık sık eklenmesi gereken bir resim daha var. 1880 tarihli Okuyan Genç Kadın, bir rahlenin önüne diz çökmüş, Kur’an okuyan bir kadını gösteriyor. Arkasında yıldız biçimli geometrik desenleriyle mavi bir çini duvar, solunda ahşap kafesli bir pencere ve tütsü yakılan pirinç bir buhurdan duruyor. Resim 26 Eylül 2019’da Londra’da Bonhams’ın açık artırmasında yaklaşık 6,3 milyon sterline satıldı ve ressamın rekorunu yeniledi. Basına yansıyan haberlere göre alıcı Malezya İslam Sanatları Müzesi oldu.

Ressamın eserlerinin önemli bir bölümü de İstanbul’da. Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi’ne bağlı İstanbul Resim ve Heykel Müzesi de onun resimlerinin bulunduğu kamu koleksiyonlarından.

Natürmort: Beyaz Vazoda Çiçekler

Osman Hamdi Bey’i çoğunlukla figürlü sahneleriyle tanırız. Beyaz Vazoda Çiçekler ise bir natürmort. Koyu bir zeminin önünde, şakayık ve tavus kuşu motifli beyaz bir Çin porseleni vazo duruyor. İçinde kuru başak dalları var. Sağda katlanmış bir Uşak halısı ve Memluk işi bakır bir kap, solda püsküllü mavi bir takke görülüyor. Resmin sağ alt köşesinde ressamın imzası okunuyor.

Resim Sakıp Sabancı Müzesi’nin koleksiyonunda. Müze 2016’da ressamın koleksiyondaki altı resmi üzerinde bilimsel bir inceleme ve konservasyon projesi başlattı. Sonuçları 4 Haziran 2018’den 4 Mart 2024’e kadar açık kalan Görünenin Ötesinde Osman Hamdi Bey sergisinde gösterildi. Ressamın tekniğini, eski restorasyonları ve çalışma biçimini merak edenler için sergi sayfası iyi bir başlangıç.

Koyu zemini yüzünden bu resim açık renkli bir duvarda daha çok öne çıkar. Ahşap çerçeve, halının ve bakır kabın sıcak tonlarıyla iyi anlaşır.

Eskihisar’daki Ev ve Son Yıllar

Gebze’ye bağlı Eskihisar köyündeki ev 1884’te yapıldı. Osman Hamdi Bey yaz aylarını bu evde geçirip resimlerinin önemli bir kısmını burada yaptı. Körfeze bakan bahçe, atölye ve ev, onun İstanbul’daki yoğun müze hayatından uzaklaştığı yerdi.

24 Şubat 1910’da Kuruçeşme’deki yalısında öldü. Vasiyeti üzerine Eskihisar’a, evinin yakınına gömüldü. Ev 1987’den bu yana müze olarak biliniyor. 2022’de Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın restorasyon programına alındığı duyuruldu. Ziyaret etmeden önce güncel açılış durumunu Kocaeli İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü’nden sormak gerekiyor.

Osman Hamdi Bey’in ölümünden sonra kurduğu kurumlar yaşamaya devam etti. Müze büyüdü, okul akademiye, akademi üniversiteye dönüştü. Resimleri ise her yeni sergide ve açık artırmada başka bir soruyla yeniden okunuyor.

Evde Bir Osman Hamdi Bey Reprodüksiyonu

Domirus’taki Osman Hamdi Bey tabloları müze afişi düzeninde hazırlanıyor. Resim üst kısımda yer alıyor, altında ressamın adı ve eserin künyesi duruyor. Kaplumbağa Terbiyecisi ile Beyaz Vazoda Çiçekler aynı duvarda yan yana asıldığında birinin dikey ve hareketli figürü, ötekinin sakin natürmortuyla dengelenir.

Boy seçerken resmin asılacağı duvarın genişliği ve altındaki mobilya belirleyici. Kanepe ya da konsol üstü gibi geniş alanlarda 50×70 cm, dar duvarlarda ve raflarda 30×40 cm daha rahat durur. Ayrıntılı ölçüler için poster ve tablo boyutu rehberine bakabilirsiniz. Gérôme’dan Van Gogh’a uzanan öteki ressamların eserleri ünlü ressam tabloları sayfasında bir arada.